Φαινομενολογία της αντίληψης

 O κόσμος δεν θα είναι ποτέ ξανά ο ίδιος αφότου διαβάσετε τη Φαινομενολογία της αντίληψης. Η πραγματικότητα θα διαθλαστεί μπροστά στα μάτια σας. Οι ορίζοντες και τα σημεία θα αποκτήσουν ξαφνικά άλλες διαστάσεις και θα είστε σε θέση να αντικρύζετε τα αντικείμενα σε χιλιάδες κομμάτια, μικρομερώς και ταυτόχρονα αδιαλείπτως. 

Η συζήτηση με έναν φίλο δεν θα είναι όπως άλλες φορές, αφού πλέον θα ξέρετε πως αυτό το πρόσωπο, όπως το γνωρίζετε τόσα χρονια, με όλες τις ευκολίες της οικειότητας, δεν είναι τίποτε παραπάνω από μια δική σας αντανάκλαση, όπως, εντέλει, και ολόκληρος ο κόσμος. Ακόμα και το τσίμπημα ενός κουνουπιού, το οποίο θα μπορείτε να υποδείξετε με κλειστά τα μάτια θα είναι κάτι το καινοφανές, όπως άλλωστε και η αντίληψη των χρωμάτων ή το βλέμμα με το οποίο περικλείετε ένα αντικείμενο ή έναν άνθρωπο. Η πραγματικότητα θα μεταμορφωθεί και ο κόσμος, τον οποίο αντικρίζετε με την διαρκή παρουσία της μύτης σας, μέσα από δύο ξεχωριστά μάτια που ενώνουν αποσπασματικές και κατακερματισμένες εικόνες σε μία, θα είναι πια ένας κόσμος που μπορείτε να διαμορφώσετε μέσα στα χέρια σας, σαν βρεγμένη άμμο, σε απατηλά οικοδομήματα που ίσως μείνουν στέρεα για καιρό αλλά ίσως και διαλυθούν στο επόμενο κύμα.

 Θα είστε ακομα σε θέση να καταλάβετε πως το παρόν είναι από μόνο του μια αιωνιότητα και πως κάθε στιγμή, ακόμα και η πιο μικρή και αδιάφορη πράξη, δυνητικά διεκδικεί να καθορίσει τη ζωή σας. Ο χρόνος δεν είναι ούτε παρελθόν ούτε μέλλον, αλλά μια στιγμαία και ταυτόχρονα αιώνια χρονικότητα που σας καθορίζει και την καθορίζετε. 

Με σημείο εκκίνησης τον καρτεσιανό δυϊσμό  και τα ρεύματα του εμπειρισμού και της νοησιαρχίας, ο Πόντυ ανατρέπει όλα όσα έχουμε στο νου μας ως αντίληψη και μας αποδεικνύει, πως ο κόσμος, όπως τον αντιλαμβανόμαστε είναι ένας κόσμος ιδιωτικός και ταυτόχρονα πολυσήμαντος, ένα απείκασμα της μοναχικής μας φαντασίας που με κάποιον τρόπο καταφέρνει να γίνει οικουμενικός. 

Η αναγκαιότητα της νεωτερικότητας για καθαγιασμό της πραγματικότητας από τη βία των μεγάλων συρράξεων του 20ου αιώνα οδηγεί τη φιλοσοφία μακριά από τις αόριστες φαντασμαγορίες της μεταφυσικής, πίσω στον ανατοχασμό μέσω της απλότητας, στην απλή, αν και όχι απλουστευμένη, περιγραφή των πραγμάτων. Σε ανοιχτό διάλογο με τον Χάιντεγκερ και τον Χούρσελ, η Φαινομενολογία της αντίληψης του Πόντυ, είναι ένα κείμενο διαχρονικά επίκαιρο που αγγίζει με θαυμαστό και πρωτοποριακό τρόπο αμέτρητα επιστημονικά, φιλοσοφικά και καλλιτεχνικά πεδία. Ένα βιβλιο που πρέπει να αναγνώσει κανείς ξανά και ξανά. 

Οι εκδόσεις Νήσος έκαναν άρτια δουλειά στην μετάφραση και συνολικά η έκδοση, παρά τις κάποιες μικρές αστοχίες, είναι άριστη. Θα ηταν ωστόσο χρήσιμη μια εισαγωγή και πιο εκτενής αποσαφήνιση ορισμένων φιλοσοφικών όρων που μεταφράζονται για πρώτη φορά στην ελληνική.

Zoo-Γράμματα όχι για την Αγάπη

 Πρόκειται περι ενός χαριτωμένου πολυστρωματικού επιστολικού μυθιστορήματος, βασισμένου στην πραγματική αλληλογραφια μεταξύ του συγγραφέα και κριτικού Λογοτεχνίας Βίκτορ Σκλόφσκι και της ομότεχνής του Ελσας (sic. έτσι λανθασμένα αναγράφεται στην έκδοση το όνομα στην γενική, παρόλο που τα ξενικά ονόματα δεν υφίστανται κλίση. Ειναι βεβαια εξελληνισμενη μορφη σε καταληξη -α, αλλα θεωρω οτι δεν ηταν απαραιτητη η κλιση στο παρόν κειμενο, ειδικά εφοσον το όνομα Βίκτορ παραμενει ακλιτο σε ολο το βιβλιο. Για τις υπόλοιπες παραλειψεις τον Αντιπόδων κανω λογο στο τελος) Τριολέ (Άλια στο βιβλίο) που μας μεταδίδει ατόφιο ένα κομμάτι σπουδαίας λογοτεχνικής ιστορίας, αυτό της εξόριστης ρωσικής διανόησης στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά και μια πρακτική εφαρμογή των λογοτεχνικών απόψεων του Σκλόφσκι.

 Το βιβλίο συνομιλεί συνειδητά με το παραδοσιακό είδος του επιστολικού μυθιστορήματος, με εμφανή μοντερνιστικά στοιχεία (για παράδειγμα με την αναφορά σε τηλεφωνήματα τα οποία δεν μεταφέρονται διαλογικά εντός του κειμένου, αλλά καθορίζουν περιστασιακά τον χαρακτήρα και το ύφος των επιστολών) καθως και διάχυτο χιούμορ. 

 

 Ο Σκλόφσκι, σύμφωνα με την ανεκδοτολογική μαρτυρία του Πρέντρακ Ματβέγεβιτς, στο βιβλίο του Between exile and asylum, πριν ξεκινήσει τη συγγραφή του Zoo, μελέτησε διεξοδικά τα κλασικά επιστολικά μυθιστορήματα (μεταξύ αυτών και τα Πάθη του νεαρού Βέρθερου) και κατέληξε πως μόνο μέσα από τη μορφή του επιστολικού μυθιστορήματος θα μπορούσε να παραχθεί ένα πόνημα αυθεντικό λογοτεχνικά (βλ. σελ 90 Between exile and asylum όπου μεταφέρονται τα λόγια του Σκλόφσκι: "without epistology it is impossible to imagine literature as a whole") 


  Η επιστολογραφία αποτελεί πράγματι ένα ογκώδες και αξεδιάλυτο κομμάτι της ρωσικής διανόησης, ειδικά κατά τη διάρκεια της φυγής των Ρώσων εμιγκρέδων. Φυσικά ο Σκλόφσκι μοντερνοποιεί το βασικό σχήμα του ρομαντικού επιστολικού μυθιστορήματος και, με αφορμή το πρόσχημα (που τυγχάνει βέβαια αληθές περιστατικό ) της απαγόρευσης της Άλια να της μιλά για αγάπη, αναπτύσσει εναργώς τις ιδέες του για την λογοτεχνία και κυρίως της βασικής συνεισφοράς του στον φορμαλισμό, δηλαδή της έννοιας της ανοικείωσης (defamiliarization) Αυτό επιτυγχάνεται σχηματικά μέσα από τη συνθήκη της εξορίας και της άρνησης της αγάπης, καταστάσεις εξίσου επονείδιστες για το συγγραφικό υποκείμενο, ετσι που καταλήγουν να συμπλέκονται αδιαχώριστα. 

 

  Ο ανεκπλήρωτος έρωτας βιώνεται ως καταδίκη, ως παραμονή σε ένα ερεβώδες και παθητικό λίμπο στο οποίο ο καταδικασθείς Σκλόφσκι αισθάνεται την ίδια την Άλια ως αλώβητη πόλη από την οποία είναι εξόριστος ("You are the city I live in. You are the name of the month and the day. I float, salty and heavy with tears, barely keeping my head above water" και αλλού: "Ι love you, yet you force me to hang onto the running boards of your life. My hands are freezing, I'm not jealous of people, I'm jealous of your time) 


  Η έννοια της ανοικείωσης (που αναφέρεται και ρητώς στο βιβλίο στη σελ 88, στο γραμμα εικοστό δευτερο οπου και αναπτύσσεται η κριτικολογία του Σκλόφσκι: "χρειάζεται μεταβολή, ανοικείωση") προσφέρει μια αντί-δράση που ανατρέπει τους όρους του παραδοσιακού μυθιστορήματος και προσχωρεί κειμενικά στον μοντερνισμό και στην μεταμυθιστορηματική αυτοαναφορικότητα (σελ 89 "Πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση αποτελεί το βιβλίο που γράφω τώρα. Ονομάζεται Zoo γράμματα όχι για την αγάπη)  ενώ παράλληλα δίνει στο συγγραφικό υποκείμενο την ευκαιρία για μια ειλικρινή εαυτοσκοπία.

  Ο συντάκτης των επιστολών γνωρίζει καλά τη δυσμενή του θέση, γνωρίζει πως γίνεται περιστασιακά δυσάρεστος και βερθερικά επίμονος, αλλά συνεχίζει, με έμμεσες λογοτεχνικές αναφορές να μιλάει ξανα και ξανά για τον έρωτά του. 

Ο μεγαλύτερος πόθος του ερωτευμενου επιστολογραφου δεν είναι μόνο η κατάκτηση του ερωτικού αντικειμένου, η εκπόρθηση της ακατάκτητης πόλης και η υπέρβαση της απόστασης ανάμεσα σε αυτον που αγαπά και αυτή που αγαπιέται,  αλλά κυριως η κατάργηση των δεσμών -και των λεξεων και του ερωτα- η απελευθέρωση από τη φυλακή του μεταφορικου ζωολογικού κήπου (zoo) και της φυσικής και πνευματικής εξορίας, που τόσο ιστορικά όσο και λογοτεχνικά έμοιαζε ανυπερπήδητη. 

Ο φορμαλισμός γεννιεται σε τετοιες συνθήκες απογνωσης και συνιστά ένα καθόλα ανανεωτικό κίνημα. Με τον ιδιο ακριβώς τροπο φαίνεται να θέλει να γευτεί και ο συντάκτης την πραγματικότητα και τη ζωή: δίνοντας στις λέξεις το χαμένο νόημα.


  Έτσι το βιβλίο είναι ενα βιβλίο που αφορά κυρίως την κατάργηση των συνόρων. Γεωγραφικά, με την ατελεύτητη νοσταλγία για την Ρωσία, ερωτικά με την αφειδώλευτη επιθυμία για την Άλια και λογοτεχνικά με την θαρραλέα κατακρήμνιση των λογοτεχνικών σχημάτων και ειδών μιας και το κείμενο ισορροπεί ανάμεσα στο βιογραφικό ντοκουμέντο, την λογοτεχνική θεωρία και το επιστολικό μυθιστόρημα.  



  Η έκδοση των Αντιπόδων είναι καλή μεταφραστικά, αλλά οπως πάντα ο συγκεκριμένος οίκος υπολείπεται στις εισαγωγές και στα επίμετρά του. Όσα αναφέρω εδώ, δεν θα μπορούσαν άραγε να τα αναφέρουν και εκείνοι; Ασυγχώρητη παράληψη. 


  Εμπεριέχεται μεν ένα επαρκές επίμετρο, αλλά είναι ολιγοσέλιδο και δεν καλύπτει ενδελεχώς την λογοτεχνική βαρύτητα εκείνης της εποχής, ουτε αναλυτικά τις αποψεις του Σκλόφσκι, παρά μόνο επιγραμματικά, κάτι που εικάζω πως δεν θα βοηθήσει τον μη εξοικειωμένο αναγνώστη να διακρίνει τις πολισχιδείς αναγνώσεις που δύναται να λάβει το κείμενο. Καταλαβαίνω πως ένα ολιγοσέλιδο βιβλίο είναι ίσως πιο ελκυστικό στον μέσο αναγνώστη, αλλά κατα αυτον τον τροπο πέφτει η ποιότητα της έκδοσης. 

Τελος, ακόμα και για νέα κυκλοφορία θεωρώ πως για τις σελίδες του είναι υπερκοστολογημένο. 

Πώς θα ένιωθε άραγε ένας συγγραφέας του καιρού μας αν λαμβανε ένα γράμμα σαν το τελευταίο της Άλια; Προκειται για ενα ενδεχομενο τόσο επώδυνο από όσο φαίνεται, που ο ιδιος ο συγγραφεας το απευχεται για τον αναγνωστη.  

Στην σημερινή εποχή ούτε οι συγγραφείς ούτε οι εραστές αλληλογραφουν, αλλά δεν μπορούμε παρά να υποθέσουμε με ισχυρή βεβαιότητα πως θα ένιωθε ιδιαιτέρως δυσάρεστα οποιος ερχόταν στη δυσχερή θέση του παραλήπτη. 

Δυστυχώς η ζωή και η λογοτεχνία είναι συχνά αντιστρόφως ανάλογες: χρειάζεται κανείς να δυστυχίσει πικρά για να γράψει κάτι αξιόλογο.