O Φλωμπέρ στην Ελλάδα

 Η πένα του Φλωμπέρ έχει χαράξει μια βαθιά και αξεπέραστη τομή στην ιστορία της λογοτεχνίας. Πολλοί σημαντικοί λογοτέχνες έχουν υπάρξει πριν και μετά από εκείνον, αλλά κανένας δεν έχει καταφέρει να αφήσει το αντίκτυπο που άφησε ο Φλωμπέρ. Αυτή η εν λόγω χειρουργική τομή όμως (γονος οικογένειας ιατρών γαρ) δεν αφορά μόνο τη λογοτεχνία, αλλά και τον ίδιο τον Φλωμπέρ. Σε επίπεδο προσωπικό, η τομή, κατευθυνόμενη από την ίδια την εσωτερική ανασκόπηση του Φλωμπέρ, κόβει τη ζωή του σε ένα πριν και ένα μετά, το 1844, με την πρώτη "επιληπτική" κρίση. (το βάζω σε εισαγωγικά, γιατί μέχρι και σήμερα, υπάρχουν αμέτρητες υποθέσεις για τη φύση αυτής της κρίσης και γενικά του ιατρικού προβλήματος του Φλωμπέρ). Το περιστατικό αυτό, που οδήγησε σε μια εφόρου ζωής καταπονιτική θεραπεία συνεχών αφαιμάξεων, διαχώρισε τον νεαρό ρομαντικό Φλωμπέρ, από τον ώριμο ρεαλιστή Φλωμπέρ. Διαχώρισε επίσης, τον Φλωμπέρ του κόσμου, τον φέρελπι νέο που σπούδαζε νομική, από τον ασκητή Φλωμπέρ του Κρουασέ, που έντυσε τον εαυτό του με μια νοερή ενδυμασία μοναχού και αφιερώθηκε για το υπόλοιπο της ζωής του, πλην εξαιρέσεων, στη λογοτεχνία, χωρίς να περιμένει τη φήμη. 

Η μεγαλύτερη όμως τομή υπήρξε στον Φλωμπέρ στον τομέα της αισθητικής και κατ'επέκταση υφολογικά. Αυτό μας εξηγεί γλαφυρά και ο Μιχάλης Τσανίκας στο βιβλίο ο Φλωμπέρ στην Ελλάδα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη. 

Ο Φλωμπέρ, σύμφωνα με τον Τσανίκα, διαφέρει από τους ταξιδιώτες της εποχές του, αφού οι σημειώσεις του, δεν είναι πια οι σημειώσεις ενός ρομαντικού ταξιδιώτη, όπως τον ήθελε η λογοτεχνική παράδοση, αλλά οι σημειώσεις ενός σνομπ. Ο Φλωμπέρ στην Ελλάδα υπήρξε ένας αδιόρθωτος και απολαυστικός σνομπ. Βρίσκει τις γυναίκες άσχημες, τα χωριά πληκτικά, την ελληνική μουσική φρικτή, τον Κανάρη "αστό", τα μνημεία απογοητευτικά. Το όνειρο του οριενταλισμού, που τόσο το είχε εξάρει κατά την πρώτη του νεότητα, στην πραγματοποίησή του, τον βρίσκει παγερά αμέτοχο και εμφανώς απογοητευμένο. Κοιτά τα αρχαιολογικά μνημεία με πλήρη αδιαφορία και προτιμά να περιγράψει το μούχρωμα του ουρανού, το λίκνισμα των γοφών μιας γυναίκας ή ένα κοπάδι γιδιών,, παρά να αφεθεί στις συνήθεις ταξιδιωτικές εξάρσεις στις οποίες περιέπεφταν όλοι οι συνήλικοί του λογοτέχνες. Και το περίεργο, ή μάλλον το αξιοθαύμαστο, είναι πως αυτή η υφολογική επανάσταση, δεν κατάφερε να εκσυγχρονίσει τους πάντες, δεν ήταν ένα κύμα των καιρών το οποίο ο Φλωμπέρ εκμεταλλεύτηκε: ήταν μια επανάσταση που ξεκίνησε από το δωμάτιό του στο Κρουασέ και που μέχρι σήμερα, δεν έχουν καταφέρει όλοι να την κατανοήσουν και να εκσυγχρονιστούν υφολογικά μέσω αυτής.

Διαβάζοντας το βιβλίο, μου ήρθε στο νου, η επίσκεψη του Μίλερ στην Ελλάδα, που αποτυπώθηκε, μεταξύ άλλων, και στο βιβλίο του Ο Κολοσσός του Αμαρουσίου. Ο Μίλερ βλέπουμε ότι πέφτει στην παγίδα της ευκολίας και αφήνεται σε χειμαρώδεις και κακόγουστους μονολόγους για το μεγαλείο των μνημείων. την λατρεία της αρχαιότητας και σε μια ανιστορική και επιφανειακή φλυαρία εγκωμιαστικών λόγων για τα πάντα, από τους απλούς πολίτες που συναντά, μέχρι τον καιρό, το φαγητό, τις μεγάλες προσωπικότητες που συναντά. Ο Φλωμπέρ, δηλαδή καταλήγει πιο σύγχρονος και ουσιαστικός από τον υστερότερο Μίλερ, αφού ο δεύτερος ακολουθεί τον εύκολο δρόμο των ταξιδιωτικών κλισέ, που έχουν πια ξεφτίσει από τη συνεχή επανάληψη και συνεχίζουν να χάνουν ντροπιαστικές κλωστές, ακόμα και στις μέρες μας. 

Όλα αυτά φυσικά ξεδιπλώνονται και στην ίδια την κύρια παραγωγή λογοτεχνίας του Φλωμπέρ και δεν αφορούν μόνο τις ταξιδιωτικές του σημειώσεις. Ο Τσανίκας μας θυμίζει πως ο Φλωμπέρ είναι ένα πνεύμα αντιλογίας, ένας αντίλογος απαξίωσης, αποιεροποίησης και συνεχούς διαφωνίας, ακόμα και με την ίδια τη γλώσσα, αφού αντιπαθούσε επίπονα της κοινότοπες λέξεις και τα εκφραστικά κλισέ, ήδη από τα μικρατά του χρόνια όταν και άρχισε να συνθέτει τα πρώτα "λεξικά" κοινών λεκτικών τόπων. Όλη η στάση του Φλωμπέρ, οι απόψεις του, οι αντιγνωμίες του, οι διαφωνίες του, η περιφρόνησή του, η στοιχισμένη και εύστοχη χολή του για "μεγάλους" ρομαντικούς όπως ο Σατωμπριάν ή ο Ουγκώ, είναι μια ρήξη συνειδητή που αφορά τη λογοτεχνία πέρα από τα χρονικά όρια. Μόνο αποκαθαίροντας τα "ιερά" λογοτεχνικά τέρατα της εποχής του, ο Φλωμπέρ καταφέρνει να χαράξει μια δική του πορεία και να αγγίξει την αιωνιότητα με έναν τρόπο που κανένας άλλος συγκαιρινός του δεν κατάφερε και που μας το θυμίζει κάθε μέρα, αφού ο ο Φλωμπέρ είναι σύγχρονος χωρίς να χρειάζεται κανένας αναλυτής να πασχίσει να αποδείξει τη θέση του στην επικαιρότητα. Φυλλοροεί από τα ίδια τα γραπτά του.

 Φυσικά, ο Φλωμπέρ καταδικάζει ρητώς ακόμα και τον κοινωνικό χώρο μέσα στον οποίο κινούνται οι άλλοι λογοτέχνες προσπαθώντας τόσο ντροπιαστικά να φτιάξουν μια πρόσκαιρη φήμη την οποία ο Φλωμπέρ, ορθώς και δικαιωμένος από την αιωνιότητα, περιφρονεί. 

Κλείνοντας, θέλω να αναφέρω μια μικρή αστοχία του Τσιανίκα, στη σελίδα 120, όπου αναφέρει σε μια υποσημείωση, χωρίς αναφορά πηγής, πως η Λουίζ έγινε ερωμένη του Μαξίμ Ντυ Καμ, κάτι που δεν μπόρεσα να επιβεβαιώσω σε κάποια από τις διαθέσιμες βιογραφικές πηγές της Λουίζ. Το αντίθετο, η Λουίζ φαίνεται να αντιπαθούσε έντονα τον Ντυ Καμ (όπως άλλωστε και ο Φλωμπέρ από ένα σημείο και μετά)