Τελευταία προειδοποίηση

Τη συλλογή διηγημάτων του Παναγιώτη Κεχαγιά, Τελευταία Προειδοποίηση, που κυκλοφόρησε πριν λίγα χρόνια από τις εκδόσεις Αντίποδες, τη διάβασα στην αρχή του χρόνου και η αλήθεια είναι ότι συχνά πυκνά τη σκεφτόμουν. Δεν ήμουν σε θέση, ωστόσο, να διατυπώσω μια γνώμη όλο αυτό το διάστημα. Έφερνα τις λέξεις και τις ιστορίες στο μυαλο μου υποτονθορύζοντας τις φράσεις, σε μια προσπάθεια αξιολογικής αποσαφήνισης. Κωλυσιεργούσα σε αφηγηματικές λεπτομέρειες προσπαθώντας να καταλάβω αν αυτό που διάβασα ήταν καλό ή κακό. Περίεργο να σου συμβεί κάτι τέτοιο με ένα βιβλίο. Όλους αυτούς τους μήνες το σκεφτόμουν ξανά και ξανά σε άσχετες στιγμές, σε σημείο που άρχισε να με ενοχλεί. Μέχρι που σήμερα ένιωσα να ξεδιαλύνεται επιτέλους ο κομπος. Το πρόβλημα με το βιβλιο είναι ακριβώς αυτό: η εμφανής αδυναμία χαρακτηρα. 

Ο Κεχαγιάς εχει γράψει μια συλλογή διηγημάτων, που παρότι στέκεται επαρκής και διέπεται από αξιοπρεπή εικονοπλαστικοτητα αποτυγχάνει στον πυρήνα της γιατί δεν εχει ξεκάθαρο χαρακτήρα. Η φιλοσοφία του συγγραφέα μοιάζει να είναι αντίγραφο των μεταφραστικών του πονημάτων. Είναι αδύνατο να βρεθει μια ξεκάθαρη και κυριως αυθεντική φιλοσοφική ή λογοτεχνική ροπή, ενα διηγηματικο γονιδιο που να μην είναι μιμητικό. Συνήθως, όπως γνωρίζουμε από την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας των αρχών του περασμένου αιώνα, οι μεγάλοι συγγραφείς που καταπιάνονται με μεταφράσεις, δεν είναι καλοί μεταφραστές γιατί επεμβαίνουν δημιουργικά στο κείμενο και του μεταδίδουν τη δική τους φωνή. Από τους καζαντζακικούς ιδιωματισμούς μέχρι τις καρυωτακικές επεμβάσεις σε στίχους, οι περιπτώσεις καλών συγγραφέων που έκαναν και καλές μεταφράσεις, όπως για παράδειγμα ο Κοσμάς Πολίτης, είναι σπάνιες. Εδώ λοιπόν βλέπουμε να συμβαίνει το αντίθετο: ο Κεχαγιάς είναι εμφανώς επηρεασμένος από τις μεταφράσεις του. Ακολουθώντας τα νήματα των επιδράσεων του συγγραφέα, ο αναγνώστης μπορεί  γκρεμίσει πολύ εύκολα το οικοδόμημα των διηγημάτων του, κάτι που διαλύει την μυθοπλαστική απόσταση μεταξύ αναγνώστη και συγγραφέα και καταστρέφει την οποιαδήποτε ταύτιση θα μπορούσε να λάβει ο δέκτης από το κείμενο. 

Την ίδια στιγμή, τα διηγήματα, παρότι έχουν, όπως προανέφερα, εικονοπλαστική δύναμη ενίοτε, υπολείπονται σε σημασιολογικό βάθος, κρέμονται εντελώς αστήρικτα και στην προσπάθεια συσφαίρωσης ενός νοήματος και μιας αισθητικής που να μην είναι κοινότοπη ο αναγνώστης δεν βρίσκει από πουθενά να πιαστεί. Ακόμα κι αν σοκαριζόμαστε από κάποιες περιγραφές και από τη βιαιότητα της κατάληξης ορισμένων ιστοριών, είναι τόσο εύκολα αναγώγιμες σε κάποιο λογοτεχνικό πρωτότυπο, που ακόμα κι αυτή η βία δεν καταφέρνει να ξεσκεπάσει ένα αυθεντικό συναίσθημα κατά την ανάγνωση. 

Την ίδια στιγμή η εκτέλεση της αφήγησης, η επιλογή των χρησιμοποιούμενων εκφραστικών μέσων, ο εσκεμμένος πεσιμισμός που ανευρίσκεται στις φράσεις, παρότι είναι φαινομεμικά συμπαγή, αποδεικνύονται καταλυτικώς κοινότοπα. Συμβαίνει αφειδώς στις μέρες μας (μου έρχεται στο μυαλό ο Παπαντώνης για παράδειγμα) να γράφουν συγγραφείς πονήματα τα οποία είναι μεν επαρκή, ακόμα και καλογραμμένα, αλλά βρίθουν κοινοτοπίας. Δηλαδή, τέτοιες νουβέλες και διηγήματα θα μπορούσε να τα είχε γράψει ο οποιοσδήποτε βλέποντας λίγο ευρωπαϊκό κινηματογράφο και διαβάζοντας μερικές εφημερίδες. Η γλώσσα είναι άνευρη, οι ήρωες είναι καρικατούρικοι και οι επιδράσεις των συγγραφέων φανερώνουν οικτρά την μυθοπλαστική τους αδυναμία. Συχνά δε, οι ιδέες πίσω από αυτά τα κείμενα είναι υποτίθεται ψαγμένες, αναζητούν ματαια σωστικές λέμβους σε ιστορικές επιφάσεις γεγονότων (βλέπε Καρυότυπος) αλλά πρακτικά δεν καταφέρνουν να αναδειχτούν ως λογοτεχνικό κείμενο. Η αυθεντική λογοτεχνία, κατά τον Ναμπόκοφ, είναι αυτή που μπορεί να μετατρέψει το οτιδήποτε σε καλλιτέχνημα. Η εξεζητημένη αναζήτηση θεμάτων, η ποζαρισμένη πρόζα, η αισθητική ευρωπαϊκού κινηματογράφου 90ς, δίνουν σε αυτά τα κείμενα την ψευδαίσθηση της ευρυθμίας, χωρίς όμως αυτό το χαρακτηριστικό να ανταποκρίνεται τελικά στην πραγματικότητα.